Dijital Türk Lirası: Fayda ve Fırsatlar
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) blog sayfası olan Merkezin Güncesi’nde yayımlanan “Dijital Türk Lirası: Fayda ve Fırsatlar” başlıklı analizde, dijital Türk lirasının dolaşıma girmesiyle birlikte birçok önemli katkı sağlaması bekleniyor. Bu katkılar arasında, tamamlayıcı bir ödeme kanalı oluşturulması, finansal kapsayıcılık oranının artırılması, yenilikçi kullanım alanları için bir taban oluşturulması ve ödemelerdeki bölünmüşlüğün azaltılması yer alıyor.
TCMB’nin resmi internet sitesinde, TCMB Ödeme Sistemleri ve Finansal Teknolojiler Genel Müdürlüğü Genel Müdür Yardımcısı Bilgehan Kürşad Öz ile Bilişim Uzman Yardımcıları Mustafa Mert Aşkaroğlu ve Enes Karayel’in yanı sıra Danışman Ahmet Semih Tunalı tarafından kaleme alınan analizde, dijital paranın geliştirilmesi sürecinin detayları aktarılıyor. TCMB, Merkez Bankası Dijital Parası (Dijital Para) için faaliyetlerine 2020 yılında kavram ispatı çalışmaları ile başlamış ve bu çalışmaların başarıyla tamamlanmasının ardından Merkez Bankası Dijital Türk Lirası AR-GE Projesi’ne geçilmiştir.
Analizde, dijital Türk lirası sisteminin ilk fazına dair çalışmaların 2022 yılında başlatıldığı ve yıl sonunda pilot testlerde ilk ödeme işlemlerinin başarıyla gerçekleştirildiği vurgulanıyor. 2023 yılında da pilot testlere devam edilerek bu fazın tamamlandığı belirtiliyor. TCMB tarafından Aralık 2023’te yayımlanan Faz-1 Değerlendirme Raporu’nda, projenin mevcut tasarım tercihleri ve yaklaşımları kamuoyu ile detaylı bir şekilde paylaşılmıştır. Bu raporda, “Faz-2 çalışmaları kapsamında, AR-GE faaliyetlerinin yanı sıra dijital Türk lirasının iktisadi, hukuki ve güvenlik boyutları da kapsamlı olarak ele alınıyor” ifadesine yer verilmektedir.
Dijital Türk lirasının, dolaşıma girdikten sonra sağlanacak çok sayıda katkı arasında, tamamlayıcı bir ödeme kanalı oluşturulması, finansal kapsayıcılık oranının artırılması ve gelişen yenilikçi kullanım alanları için bir taban oluşturulması öne çıkıyor. Analizde, TCMB tarafından finansal kuruluşlar aracılığıyla vatandaşlara sunulan mevcut ödeme sistemleri hakkında da bilgi verilmektedir. Bu bağlamda, “Mevcut dijital ödemelerde kullanılan banka parasının dolaşımına ek olarak, dijital para sistemi ile Merkez Bankası parasının da dijital olarak anlık ve 7/24 dolaşımı sağlanacak” denilmektedir.
Türkiye’de bankacılık sistemine erişim ve katılımın yaygın olduğu göz önüne alındığında, finansal kapsayıcılığın projenin öncelikli hedefleri arasında yer almadığı değerlendiriliyor. Ancak, dijital Türk lirası, tüm vatandaşların dijital ödeme hizmetlerine erişimini sağlamak için önemli bir fırsat sunuyor. Bu sayede vatandaşlar, dijital para hizmetine erişim için kullandıkları finansal aracı kurumlara bağımlı olmayacaklar.
Analizde, dijital Türk lirasının yenilikçi kullanım örneklerinin, Türkiye’de önemli bir büyüme potansiyeline sahip finansal teknolojiler sektörü için değerli bir fırsat olabileceği ifade ediliyor. Bu nedenle, dijital paranın Türkiye’deki finansal inovasyon altyapısının temel bir unsuru olarak işlev görmesi planlanmaktadır. Ayrıca, dijital para etrafında inşa edilebilecek platformların geliştirilmesi bekleniyor.
Dijital para, her türlü dijital ticaret akışında veya para transferinde kullanılabilecek yeknesak bir değişim aracı olarak tasarlanmıştır. Amaç, ülke parasının dijital işlemlerde sorunsuz bir şekilde işlevsel kalmasını sağlamak ve kullanım seçimini vatandaşlara bırakmaktır.
Dijital Para ve Kaydi Para Arasındaki Entegrasyon
Analizde, TCMB’nin dijital Türk lirasını anlık ödeme sistemi FAST’a paralel ayrı bir çözüm olarak tasarladığı belirtiliyor. Bu sayede, “Vatandaşların kullanımına sunulan dijital merkez bankası parası ile tamamlayıcı bir ödeme kanalının varlığı, parasal egemenliğin sürdürülmesine hizmet edebilir ve hem kullanıcı tercihleri için çeşitlilik hem de olağanüstü durumlar için yedeklilik sağlayabilir” denilmektedir. Mevcut ödeme sistemleri altyapıları üzerine inşa edilen ve merkez bankası parasını kullanıcıya sunan ek bir ödeme kanalı kurulması mümkün; ancak bu çözüm mevcut sistemlere doğrudan bağımlı olduğu için istenilen yedekliliği sağlayamayabilir. Bu bağlamda, dijital para için ayrı bir sistem geliştirilmekte ve dijital para ile kaydi para arasındaki dönüşümler için mevcut TCMB ödeme sistemleriyle entegrasyon sağlanmaktadır.
Dijital ödemelerin ve erişimin geliştirilmesi için hâlâ önemli bir alan bulunduğu ifade ediliyor. Nakit özelliklerini de içeren bir biçim olarak dijital paranın, banka hesabı bulunmadan da herkes tarafından kullanılabileceği vurgulanıyor. Bu nedenle, dijital Türk lirası hesapları için banka hesabı gerektirmeyen bir model tasarımı ön plana çıkıyor.
Dijital Türk lirası hesaplarının tüm vatandaşların kullanımına sunulmasıyla birlikte, dijital ödemelerin ve transferlerin artması bekleniyor. Bu durum, dijital Türk lirası kullanımıyla artacak dijital kapsayıcılığın mevcut hizmetlerin yaygınlaşmasına ve yeni hizmetlerin ortaya çıkmasına katkı sağlayacak, dolayısıyla finansal kapsayıcılığa olumlu bir etki yaratacaktır.
Dijital Türk lirası, ayrıca programlanabilirlik katmanında akıllı ödemeleri mümkün kılacak. Bu katmanda kamu kurumları ve farklı lisanslı aktörler programlanabilir ödemelerin geliştirilmesi ve kullanımında yer alabilecekler. Ancak, akıllı ödeme akışlarının oluşturulmasında tek sorumluluğun merkez bankalarına verilmesi, inovasyon kapasitesini kısıtlayabilir. Bunun yerine, işbirliğine dayalı geliştirme ortamlarını entegre eden ve önceden belirlenmiş standartlarla iletişimi mümkün kılan platformlar kurulması önerilmektedir.
Dijital Para ve Yasal Ödeme Aracı Olarak Kullanımı
Dijital para, çevrim dışı da kullanılabilen yasal bir ödeme aracı olarak ödemelerde yeknesaklık sağlayabilir. Ulaşım, yemek, ödül veya çocuklara yönelik çeşitli uygulamalar, mevcut farklı dijital ödeme çözümlerine örnek olarak gösterilebilir. Buradaki önemli nokta, dijital para kullanmanın zorunlu olmaması ve kullanıcıların kendi tercihlerine göre dijital para ile ödeme yapmayı seçebilmeleridir.
Sonuç olarak, dijital Türk lirasının temelini oluşturan teknolojilerin hızla geliştiği ve değiştiği göz önüne alındığında, bu paranın geliştirilmesinde dinamik bir yaklaşım benimsemek kritik öneme sahip. Hesaplama gücündeki sürekli artış, dağıtık defter teknolojilerindeki yenilikçi yaklaşımlar ve siber güvenlik alanındaki yeni problemler, dijital Türk lirasının sürekliliği açısından önemli faktörler olacaktır. Bu nedenle, dijital Türk lirasının AR-GE faaliyetlerinin tedavül sonrasında da devam etmesi beklenmektedir.
