Dünya Bankası’nın Gelişmekte Olan Ülkelerde Para Politikası Aktarımında Karşılaşılan Sorunlar
Dünya Bankası’nın Çalışması Üzerine
Dünya Bankası’nın yayınladığı “Gelişmekte Olan Ülkelerde Para Politikası Aktarımına İlişkin Bulmacaları Çözmek” başlıklı çalışmaya göre, parasal sıkılaştırma politikalarının gelişmekte olan ülkelerdeki etkileri, gelişmiş ülkelere kıyasla önemli farklılıklar göstermektedir. Jongrim Ha, Dohan Kim, M. Ayhan Köse ve Eswar S. Prasad tarafından kaleme alınan bu makalede, gelişmekte olan ülkelerin çoğunda parasal sıkılaşmanın, beklenmedik bir şekilde fiyat artışları ve yerel para biriminde devalüasyon gibi sonuçlar doğurduğu vurgulanmaktadır. Bu kavramlar literatürde ‘fiyat bulmacası’ ve ‘döviz kuru bulmacası’ olarak adlandırılmaktadır.
Bu bulmacaların ortaya çıkmasının başlıca nedeni olarak, gelişmekte olan ülkelerde para politikasının ekonomik aktiviteyi ve finansal piyasaları etkileyen mekanizmanın yeterince etkin çalışmaması veya bu ülkelerde para politikasının döngüsel bir yapıda olması gösterilmektedir. Ayrıca, gelişmekte olan ülke ekonomilerindeki makroekonomik göstergelerin yüksek volatilitesi, standart ekonomik modellerin bu ülkelerdeki para politikası etkilerini açıklamada yetersiz kaldığını ortaya koymaktadır.
Fiyat Bulmacasında Dört Ana Unsur
Bu çalışmada, döviz kuru bulmacasından kurtulmanın fiyat bulmacasını ortadan kaldırdığına değinilmektedir. Fiyat bulmacasının ortaya çıkmasına, yani faiz artırımı sonrası fiyatlarda gözlemlenen yükselişin sebeplerine gelince, başlıca dört unsur öne çıkmaktadır:
- 1- Yanlış Teşhis: Gelecek enflasyon tahminlerini etkilemesi beklenen bazı değişkenlerin ekonomik modele dahil edilmemesi, fiyat artışları sorununa yol açabilmektedir. Bu durum, gelecek enflasyon beklentisine yanıt olarak uygulanan parasal sıkılaştırmanın piyasada bir politika şoku olarak algılanmasıyla sonuçlanmakta ve bu da fiyat artışlarına neden olmaktadır. Çalışmada, konut piyasasındaki fiyatlamalar bu duruma örnek gösterilmektedir. Sıkılaştırıcı politika şoku, konut fiyatlarında düşüşe neden olurken, kiralarda artışa sebep olmakta ve böylece fiyat bulmacası oluşmaktadır. Ayrıca, 2007-2008 küresel finansal krizi sonrası bazı gelişmekte olan ekonomilerde, parasal sıkılaştırma politikasının olumlu enflasyonist etkiler yarattığı özel durumlar da bu çerçevede değerlendirilebilir.
- 2- Para Politikası Aktarımının Maliyet Kanalı: Bu perspektife göre, parasal sıkılaştırma dönemlerinde faiz artışıyla birlikte artan üretim maliyetleri ve bunun sonucunda yükselen fiyatlar dikkate alınmaktadır. Bu senaryoda, faiz artırımı enflasyonun yükselmesine neden olmaktadır. Eğer parasal sıkılaştırma, arz kanalında talep kanalından daha baskın bir etkiye sahipse, bu durum pozitif enflasyonist etkilerin ortaya çıkmasına yol açmaktadır.
- 3- Döviz Kuru Geçişkenliği: Çalışmada, döviz kuru davranışlarının standart varsayımlardan sapma eğiliminde olduğu belirtilmektedir. Örneğin, pozitif iç parasal şok durumlarında, ülke para birimi ya uzun vadede değerlenecek ya da devalüasyona uğrayarak döviz kuru bulmacasını oluşturacaktır. Araştırmalara göre, 49 gelişmekte olan ülkenin 37’sinde faize bağlı pozitif şoklar nedeniyle döviz kuru değer kaybına uğramıştır. Bu durum, gelişmekte olan ülkelerde döviz kuru bulmacasının yaygın olduğunu göstermektedir. Ayrıca, parasal şokların fiyatlar üzerindeki etkisi, yalnızca döviz kuru kanalı dikkate alındığında önemli bir boyuta ulaşmaktadır. Çalışmada, döviz kuru davranışlarındaki farklılaşmanın, ülkelerin para politikası şoklarına tepkilerinin heterojenleşmesinde temel bir unsur olduğu ifade edilmektedir. Mevcut araştırmalar, gelişmekte olan ülkelerde döviz kuru bulmacasının oluşumunu; borç finansmanına ilişkin endişeler, döviz kuru seviyelerindeki kararlılık, tahvil ve para piyasaları arasındaki kopukluk ve para politikası şoklarına bağlı likidite problemleri gibi nedenlere dayandırmaktadır. IMF’nin eski başekonomisti Blanchard’a göre, reel faiz oranlarındaki artış borç üzerindeki temerrüt riskini artırıyorsa, bu durum devlet borçlanmasının çekiciliğini azaltarak devalüasyona yol açmaktadır. Bu senaryo, borç stoku ve risk primi yüksek ülkelerde daha sık rastlanmaktadır. Bu tür ülkelerde enflasyonla mücadele için uygulanan para politikası, genellikle reel faiz oranlarındaki artışın daha yüksek enflasyon ve devalüasyona neden olmasıyla sonuçlanmaktadır. Dolayısıyla, para politikası yerine mali politikanın kullanımı daha uygun bir seçenek olarak değerlendirilmektedir.
- 4- Belirsizlik: Ekonomik faktörlere bağlı olmayan dışsal şoklar nedeniyle meydana gelen fiyat bulmacalarından da söz edilebilir. Bu tür belirsizlikler, gelişmekte olan ülkelerin ekonomik dinamiklerini daha da karmaşık hale getirmektedir.
