Nobel Ödülü ve İktisat Politikalarındaki Değişim
İktisat tarihçisi Prof. Dr. Şevket Pamuk, Bloomberg HT ekranlarında Daron Acemoğlu ve iki meslektaşının kazandığı Nobel Ödülü hakkında önemli değerlendirmelerde bulundu. Pamuk, dünya genelindeki iktisat politikalarında gözlemlenen değişen trendler üzerinde de durarak, ödülün sürpriz olmadığını vurguladı. “Bu ekip, 20-25 yıldır pek çok makale ve kitap yayınladı. Dolayısıyla, bu ödül beklenen bir şeydi ve bu yıl gerçekleşti. Gerçekten de bu ekibin çalışmaları iktisat alanında çığır açıcı niteliktedir” dedi.
“Sömürge Geçmişinin Etkileri”
Nobel ödülünü kazanan teoriler hakkında görüşlerini paylaşan Pamuk, şu ifadeleri kullandı: “Bu araştırmacılar, uzun vadeli iktisadi büyüme açısından ülkeler arasında neden farklılıklar olduğunu ve bu farklılıkların niçin kolay kolay değişmediğini sorguladılar. 1980’lere kadar iktisat disiplini, yatırım yapmanın ve eğitime önem vermenin büyüme hızını artıracağını savunuyordu. Ancak, bu disiplin şu sorulara yanıt veremiyordu: ‘Neden bir ülkede yatırım oranı daha yüksek? Neden bir ülkede eğitime daha fazla yatırım yapılır? Neden bazı sektörlere yatırım yapılırken diğerlerine yapılmaz?’ Nobel ödülünü kazanan bu ekip, bu sorulara yeni yanıtlar sunarak önemli bir boşluğu doldurdular. Ampirik çalışmalarla siyaset biliminden ve tarihten yararlanarak, kavramsal çerçeveler ve veriler geliştirdiler. Sömürgelerin tarihindeki uzun vadeli gelişmelere bakarak, bu ekip, sömürgelerin ekonomik gelişimlerinin neden farklı olduğunu ortaya koydu. Örneğin, ABD ve Avustralya da birer sömürgeydi, ancak bu iki ülkenin uzun vadeli gelişimi, diğer sömürge ülkelerinden çok daha farklı bir seyir izledi. Sömürgeler arasındaki bu farklılıkları inceleyerek, kurumların ve toplumun siyasi işleyişinin önemini vurguladılar. Kurumlar ve kurallar, toplumun tamamını kapsayacak şekilde şekillenebilir; bu ayrım, sadece sömürge geçmişi olan ülkeler için değil, tüm ülkeler için geçerlidir. Bugün Türkiye’de bizim de bu ekibin sunduğu yanıtları öğrenebileceğimiz pek çok ders bulunmaktadır.”
“Piyasa Yanlısı Dönemin Sonu”
Pamuk, Nobel ödülü ile ilgili değerlendirmesinin ardından, dünya genelinde ve Türkiye’deki iktisat politikalarındaki gelişmelere de değindi. Piyasa odaklı dönemin sona erdiğini ve artık devletin daha etkin bir şekilde rol aldığı bir modelin konuşulmaya başlandığını ifade etti. Pamuk’un konuşmasında öne çıkan noktalar şunlardır:
- 1980’lerden itibaren dünya ve Türkiye, yeni bir iktisat politikası paradigması benimsedi. Bu anlayış, piyasa mekanizmasını öncelikli hale getirdi.
- Son 40-45 yılda geçerli olan bu piyasa yanlısı anlayış, özellikle ABD ve Avrupa tarafından terk edilmeye başlandı.
- Piyasa yanlısı dönemin sona ermesiyle birlikte, sadece iktisadi gelişme açısından değil, iklim değişikliğiyle mücadele gibi konularda da devletin ekonomi içindeki rolü artmaktadır.
- Dünya yeni bir döneme girmiş durumdadır ve bu durum, Türkiye gibi ülkeler için önemli riskler barındırmaktadır.
- Türkiye’de son 20-30 yılda, özellikle de son 10-15 yılda devletin ekonomideki rolü sağlıklı bir gelişim göstermemiştir. Devlet müdahaleciliği, genellikle iktidara yakın kesimleri destekleyici bir yönde evrilmiştir.
- Bu devlet anlayışıyla devam edilirse, sorunlarımız daha da derinleşecektir. Daron Acemoğlu ve arkadaşlarının vurguladığı gibi, kurumlar ve hukukun üstünlüğü, istikrarlı iktisadi gelişmeler için kritik öneme sahiptir.
- Önümüzdeki dönemde, hukukun üstünlüğü ile etkin bir devlet anlayışını birleştirerek, sağlıklı bir ekonomi yaratmak zorundayız. Bu kolay bir süreç değildir ve bu nedenle her ülke iktisadi kalkınma yolunda aynı başarıyı elde edememektedir.
“Çin’in Durumu ve Teorinin Sınırlamaları”
Pamuk, Nobel ödüllü teoride Çin’in durumu hakkında gelen eleştirileri de değerlendirdi. “Nobel komitesinin açıklamasında belirtildiği gibi, Çin’in son 40-50 yılda gelişimi, bu teoriden ayrı bir seyir izlemektedir. Hem bu ekibin çalışmaları hem de Nobel Komitesi’nin açıklamaları, ‘mutlaka istisnalar vardır, ancak genel tabloya baktığımızda, demokrasi çerçevesinde hukukun üstünlüğü olan ülkelerin daha başarılı olduğu’ yönündedir. Teoride, tüm ülkeler için bu kuralın istisnasız geçerli olduğunu söylemiyorlar, fakat demokrasi yolunda ilerleyen ülkelerin daha başarılı olma eğiliminde olduğunu belirtiyorlar” şeklinde konuştu.
